Sejm przyjął 29 maja 2026 r. ustawę o prawach i obowiązkach ucznia. To największa od lat zmiana w polskiej szkole – po raz pierwszy w jednej ustawie zebrano wszystkie prawa dziecka, wprowadzono system rzeczników i uporządkowano katalog kar. MEN chwali się, że uwzględniło postulaty nauczycieli i dyrektorów: szkolni rzecznicy dopiero od 2028 r., a kary bez biurokratycznych decyzji administracyjnych.
- Dlaczego ustawa o prawach ucznia była potrzebna?
- Co się zmieni po wejściu w życie ustawy? Najważniejsze punkty do sprawdzenia dla rodziców z komunikatu MEN
- System rzeczników – kto pomoże, jeśli szkoła naruszy prawa dziecka?
- Rady szkół obowiązkowo dopiero od 2028 r.
- Co mówią sami nauczyciele oraz uczniowie na temat ustawy o prawach ucznia? Wyniki badania MEN
- Kiedy ustawa o prawach ucznia wejdzie w życie?
- Co powinieneś zrobić jako rodzic w związku z ustawą o prawach ucznia?
Dlaczego ustawa o prawach ucznia była potrzebna?
Obecny problem: prawa i obowiązki ucznia są rozproszone w kilkunastu różnych aktach prawnych – ustawie o systemie oświaty, statucie szkoły, regulaminach wewnętrznych. Nauczyciele często nie wiedzą, co mogą, a czego nie. Rodzice nie znają praw swoich dzieci. Uczniowie dowiadują się o swoich uprawnieniach dopiero, gdy coś pójdzie nie tak.
Rozwiązanie? Jedna ustawa, w której jasno napisane jest, jakie prawa ma uczeń, jakie ma obowiązki, kiedy nauczyciel może ukarać, a kiedy nie – i kto pomoże, jeśli szkoła naruszy prawa dziecka. Wszystko w jednym miejscu. Zebrane w jednej ustawie.
Co się zmieni po wejściu w życie ustawy? Najważniejsze punkty do sprawdzenia dla rodziców z komunikatu MEN
1. Szkolny rzecznik praw uczniowskich – obowiązkowy dopiero od września 2028 r.
Co to za funkcja? To osoba w szkole (np. pedagog, psycholog, nauczyciel), do której uczeń może zgłosić się, jeśli czuje, że jego prawa zostały naruszone. Bez obaw, że pójdzie to "na górę" do dyrektora czy wychowawcy.
Jak miało być? Każda szkoła miałaby obowiązek powołać rzecznika od września 2026 r.
Jak będzie? Do września 2028 r. powołanie rzecznika jest dobrowolne. Szkoła może, ale nie musi. Po wrześniu 2028 r. będzie to obowiązek.
Dlaczego zmiana? Związki zawodowe nauczycieli i organizacje dyrektorów argumentowały, że szkoły nie są gotowe – brakuje kadry, szkoleń, budżetu. MEN zgodziło się na 2-letnie odroczenie.
Co to znaczy dla Ciebie? Jeśli dziecko ma problem w szkole (np. niesprawiedliwa ocena, mobbing, naruszenie godności), do 2028 r. może nie być w szkole osoby, która mu pomoże. Będziesz musiał interweniować sam lub zgłosić się do wojewódzkiego rzecznika praw uczniowskich (przy kuratorze oświaty). Obowiązki o charakterze rzecznika mogą być ewentualnie powierzone innej osobie w szkole, chyba że szkoła wcześniej dobrowolnie wyznaczy samego rzecznika.
2. Kary bez decyzji administracyjnych – prostsze procedury
Jak miało być? Ukaranie ucznia wymagałoby wydania decyzji administracyjnej w każdym przypadku – formalnego dokumentu, od którego można się odwołać do kuratora, potem do ministra. To trwa tygodnie, czasem miesiące.
Jak będzie? Tylko dwie najsurowsze kary – skreślenie z listy uczniów i przeniesienie do innej szkoły – będą wymagały decyzji administracyjnej. Pozostałe kary (upomnienie, nagana, zakaz udziału w zajęciach pozalekcyjnych) będą nakładane bez tej procedury, czyli szybciej i prościej.
Dlaczego zmiana? Nauczyciele i dyrektorzy skarżyli się, że system z wcześniejszej wersji projektu jest zbyt sformalizowany. Chcieli móc szybko reagować na niewłaściwe zachowanie ucznia, bez pisania pism, czekania na odwołania itp.
Co to znaczy dla Ciebie? Tylko jeśli dziecko ma być skreślone z listy uczniów lub przeniesione do innej szkoły, będzie prowadzone postępowanie administracyjne.
3. Krótsze przechowywanie informacji o karze – 1 rok zamiast 3 lat
Informacja o karze będzie przechowywana tylko przez 1 rok, potem znika z akt. Nie będzie okresu 3 lat.
Dlaczego zmiana? Organizacje młodzieżowe argumentowały, że 3 lata to za długo – uczeń może poprawić zachowanie, a kara z pierwszej klasy liceum będzie się ciągnąć w aktach.
Co to znaczy dla Ciebie? Jeśli dziecko dostało karę np. w szkole podstawowej, informacja zniknie z akt szybciej. To może mieć znaczenie np. przy ubieganiu się o stypendium czy o miejsce w szkole.
4. Pełnoletni uczeń – nowe zasady dostępu rodziców do ocen
Problem? Pełnoletni uczeń (18+) formalnie jest dorosły, ale wciąż chodzi do szkoły. Rodzice nie mają prawnie dostępu do jego ocen i informacji o obecnościach – chyba że syn/córka się zgodzą.
Rozwiązanie w ustawie: ustawa uporządkowuje sytuację prawną pełnoletnich uczniów, w tym zasady dostępu rodziców do ocen i usprawiedliwiania nieobecności.
5. Powód przy usprawiedliwieniu – ale bez nadmiernych szczegółów
Jak jest teraz? W wielu szkołach wystarczy napisać "proszę usprawiedliwić nieobecność mojego dziecka". Niektóre szkoły wymagają podania powodu, inne nie.
Jak będzie? Trzeba będzie podać powód, ale bez ujawniania danych wrażliwych (np. diagnozy medycznej, problemów rodzinnych). Wystarczy napisać "choroba" zamiast "infekcja dróg moczowych" czy "sprawy rodzinne" zamiast "rozwód rodziców".
Dlaczego zmiana? MEN chce, by szkoły miały informację, czy nieobecność była uzasadniona, ale jednocześnie chroniły prywatność ucznia.
Co to znaczy dla Ciebie? Nie będziesz mógł napisać tylko "proszę usprawiedliwić nieobecność mojego dziecka w szkole" – musisz podać ogólny powód. Ale szkoła nie może wymagać zaświadczenia lekarskiego przy krótkiej nieobecności (chyba że statut szkoły określa bardziej szczegółowo zasady usprawiedliwiania).
System rzeczników – kto pomoże, jeśli szkoła naruszy prawa dziecka?
Ustawa tworzy 4-poziomowy system ochrony praw ucznia:
- Krajowy Rzecznik Praw Uczniowskich – powoływany na 4-letnią kadencję, zajmuje się sprawami systemowymi, może interweniować w każdej szkole w Polsce.
- Wojewódzcy rzecznicy – działają przy kuratorach oświaty, zajmują się sprawami w swoim województwie.
- Gminni/powiatowi rzecznicy – dobrowolnie powoływani przez samorządy (nie ma obowiązku).
- Szkolni rzecznicy – dobrowolnie do września 2028 r., potem obowiązkowo w każdej szkole publicznej.
Co to znaczy dla Ciebie? Jeśli dziecko ma problem w szkole (mobbing, dyskryminacja, niesprawiedliwa ocena), do 2028 r. może nie być szkolnego rzecznika. Wtedy zgłaszasz sprawę wyżej, np. do wojewódzkiego rzecznika (kontakt przez kuratorium) lub bezpośrednio do Krajowego Rzecznika. Od września 2028 r. każda szkoła obowiązkowo będzie już musiała mieć swojego rzecznika - wtedy z podobnymi sprawami będzie można się udać bezpośrednio w każdej szkole.
Rady szkół obowiązkowo dopiero od 2028 r.
Co to jest? Rada szkoły to ciało doradcze składające się z przedstawicieli nauczycieli, rodziców i uczniów (w szkołach ponadpodstawowych). Opiniuje ważne sprawy, np. program wychowawczy, organizację roku szkolnego.
Jak jest teraz? W wielu szkołach rad w ogóle nie ma – nie było obowiązku ich tworzenia, niektóre szkoły przewidywały jednak takie ciało doradcze statutem.
Jak będzie? Od września 2028 r. każda szkoła publiczna musi mieć radę. Wyjątki to: szkoły przyszpitalne, specjalne – ze względu na specyfikę organizacji.
Dlaczego zmiana? MEN chce, by rodzice i uczniowie mieli realny wpływ na to, co dzieje się w szkole. Rada szkoły to miejsce, gdzie rodzice mogą współdecydować o ważnych sprawach.
Co to znaczy dla Ciebie? Od 2028 r. będziesz mógł kandydować do rady szkoły i mieć wpływ na sprawy swojego dziecka. Rada szkoły będzie musiała istnieć niemal w każdej szkole. Ale uwaga – szkoły niepubliczne nie mają tego obowiązku (MEN uwzględniło wniosek środowiska szkół niepublicznych).
Co mówią sami nauczyciele oraz uczniowie na temat ustawy o prawach ucznia? Wyniki badania MEN
MEN przeprowadziło w lutym 2026 r. ankietę wśród prawie 18 400 uczniów i nauczycieli. Oto wyniki za komunikatem MEN:
Wśród ogółu respondentów:
- 46,65% oceniło projekt pozytywnie
- 13,76% negatywnie
- 39,58% nie miało zdania
Wśród samych nauczycieli:
- 48,55% pozytywnie
- 15,46% negatywnie
- 35,98% bez zdania
Wniosek: nauczyciele popierają ustawę, ale aż 36% nie ma zdania, zatem spora część mogła nie znać szczegółów nowych przepisów
Kiedy ustawa o prawach ucznia wejdzie w życie?
Sejm uchwalił ustawę 29 maja 2026 r. Teraz czeka ją dalszy proces legislacyjny, którego zwieńczeniem musi być podpis prezydenta i publikacja w Dzienniku Ustaw. Można się spodziewać, że nastąpi to jeszcze przed nowym rokiem szkolnym. Warto zwrócić uwagę na odroczony obowiązek powołania szkolnych rzeczników i rad szkół - obowiązkowe od września 2028 r.
Co powinieneś zrobić jako rodzic w związku z ustawą o prawach ucznia?
- Śledź komunikaty szkoły – zapytaj dyrektora, czy szkoła planuje powołać szkolnego rzecznika już teraz (dobrowolnie) czy poczeka do 2028 r.
- Zapoznaj się z nowym katalogiem praw ucznia.
- Rozważ kandydowanie do rady szkoły (obowiązkowa od 2028 r.) – jeśli chcesz mieć realny wpływ na sprawy szkoły.
- Ucz dziecko, że ma prawa – zwłaszcza jeśli czuje, że szkoła je narusza. Gdy w szkole będzie wyznaczony rzecznik praw ucznia (obowiązkowy od 2028 r., dobrowolny wcześniej), będzie to właściwa osoba, do której można się udać z problemem w szkole.
Źródło: Ministerstwo Edukacji Narodowej