Zawód nauczyciel [Wywiad]

• Zawód nauczyciela w Polsce
• Czas pracy nauczycieli
• Wynagrodzenie nauczycieli za nadgodziny
• Zarobki nauczycieli w Polsce
• Podwyżki dla nauczycieli
• Urlop nauczyciela
• Największe trudności w zawodzie i najlepsze momenty
• Cechy dobrego nauczyciela

Zawód nauczyciela w Polsce

Redaktorka infor.pl, Emilia Panufnik: Na początku chciałabym zapytać o sytuację kadrową w polskich szkołach. Czy to prawda, że już dziś brakuje nauczycieli, a zjawisko to będzie się nasilało, ponieważ dużo osób odchodzi z zawodu? Czy spotyka się Pan z takimi sytuacjami w swojej pracy?

Nauczyciel Szymon Lepper, Wiceprezes ZO ZNP w Gdyni: Tak, to prawda, że nauczycieli brakuje już dzisiaj i zjawisko będzie się nasilało. Problemem nie jest tyle odchodzenie z zawodu, przynajmniej jeszcze nie w tym momencie, ale brak wymiany pokoleniowej populacji nauczycieli. Do zawodu przychodzi za mało młodych nauczycieli. Równocześnie cały system edukacji opiera się na pracy nauczycieli ponad miarę. Duża liczba godzin ponadwymiarowych, praca często ponad swoje siły, zabieranie pracy do domu, to wszystko ratuje sytuację kadrową w polskich szkołach. Średnia wieku nauczycieli z roku na rok jest coraz wyższa, a wiele nowych osób w zawodzie w zderzeniu z rzeczywistością i realiami płacowymi rezygnuje z profesji. Niestety, mam wrażenie, że problem nie jest dostrzegany przez osoby będące poza systemem edukacji, a co jeszcze bardziej zaskakujące wydaje się być niewidocznym dla rządzących. Obawiam się, że bez zdecydowanych podwyżek sytuacja będzie się coraz bardziej pogarszała. Z wysokością zarobków wiąże się również stosunkowo niski prestiż zawodu nauczyciela oraz ogólne trendy społeczne, które nie przedstawiają nauki i uczenia się jako czegoś atrakcyjnego, wartości mających duże znaczenie społeczne.

Jakich nauczycieli brakuje najbardziej teraz, a na jakich nauczycieli będzie zapotrzebowanie w najbliższych latach?

To raczej nie jest kwestia nauczanego przedmiotu. Brakuje po prostu młodych nauczycieli. Nowych osób, które decydują się na te ścieżkę kariery bezpośrednio po studiach lub w pewnym momencie życia chcących realizować swoje pasje. W przyszłości możemy niestety dojść do momentu, w którym okaże się, że nauczycieli, którzy mogliby zastąpić lukę pokoleniowa, po prostu nie ma, a ich wykształcenie zajmie całe lata. Nieodpowiedzialnym rządzącym może w takim momencie przyjść do głowy fatalny w skutkach pomysł obniżenia wymagań do wykonywania zawodu nauczycielskiego. Mam nadzieję, że do tak tragicznej sytuacji nie pozwolimy doprowadzić.

Czas pracy nauczycieli

Jak Karta Nauczyciela reguluje dzienny i tygodniowy czas pracy nauczyciela, a ile realnie pracuje nauczyciel?

Nauczyciel, tak jak każdy standardowy pracownik w polskim systemie tygodniowo pracuje 40 godzin. W tym wymiarze czasowym nauczyciel powinien wykonać wszystkie swoje obowiązki wybiegające znacznie poza samo prowadzenie zajęć lekcyjnych. W uproszczeniu podaje się, że zgodnie z Kartą Nauczyciela pensum wynosi 18 godzin (lekcyjnych), jednakże taki wymiar prowadzonych lekcji dotyczy tylko części nauczycieli. W systemie funkcjonuje bardzo dużo nauczycieli i nauczycielek posiadających inne pensum. Choćby nauczycielki i nauczyciele przedszkoli, których pensum wynosi 22 lub 25 godzin lekcyjnych. Równocześnie specyfika ich pracy wymaga od nich bardzo wysokich kompetencji pedagogicznych i w moim mniemaniu jest jednym z najbardziej wymagających i równocześnie niezwykle niedocenianych rodzajów pracy nauczycielskiej. Zgodnie z wynikami jedynego rzetelnego badania, które kojarzę z ostatnich lat, przeciętny czas pracy nauczycieli wynosił około 47 godzin tygodniowo. Z kolei niedawne badanie przeprowadzone przez Uniwersytet Warszawski wykazało, że praca wieczorami i w weekendy jest jednym z poważnych czynników stresu w zawodzie. Zatem ile pracuje nauczyciel? Niestety za dużo.

Wynagrodzenie nauczycieli za nadgodziny

Czy to prawda, że nauczyciele nie otrzymują dodatkowego wynagrodzenia za pracę w godzinach ponadwymiarowych? Dodatkowo, dnia 26 lutego 2025 r. Sąd Najwyższy orzekł, że praca nauczycieli ponad 40 godzin w tygodniu powinna być traktowana jako praca w godzinach nadliczbowych (sygn. III PZP 3/24) czyli powinna być dodatkowo płatna. Czy coś się od tego momentu zmieniło na korzyść nauczycieli?

Musimy rozróżnić dwie rzeczy. Jedną są godziny ponadwymiarowe, drugą nadliczbowe. Niestety, często oba te zagadnienia są nazywane wspólnym terminem nadgodzin, co jest dodatkowo mylące. Godziny ponadwymiarowe to godziny lekcyjne realizowane ponad pensum danego nauczyciela czy nauczycielki. To właśnie Karta Nauczyciela definiuje czym są godziny ponadwymiarowe. W ujęciu systemowym nie występują problemy z wypłatą pieniędzy za godziny ponadwymiarowe, chociaż lokalnie, w danej gminie czy placówce mogą występować pewne nieprawidłowości. Godzina nadliczbowa występuje natomiast w Kodeksie Pracy, który definiuje ją jako pracę wykonywaną ponad obowiązującą danego pracownika normy czasu pracy również w ujęciu dobowym. Choć dla osoby z zewnątrz zabrzmi to absurdalnie to Sąd Najwyższy stwierdził coś, co wydawałoby się oczywistą obiektywną prawdą, czyli że za pracę ponad normę należy się wypłata. Do dnia dzisiejszego Ministerstwo Edukacji nie podjęło w tym zakresie działań mających na celu zagwarantowanie przestrzeganie prawa. Jeśli nauczyciel nie zgłosi się bezpośrednio do swojego pracodawcy, czyli dyrekcji, z udokumentowanym wykazem wypracowanych godzin nadliczbowych to wciąż nie dostaje pieniędzy za godziny nadliczbowe. To co się zmienia to świadomość nauczycieli, jest to jednak proces, który wciąż trwa.

Zarobki nauczycieli w Polsce

Ile mniej więcej zarabia nauczyciel początkujący, mianowany i dyplomowany netto? Znamy wynagrodzenie zasadnicze, ale interesuje mnie wysokość wypłaty wraz z różnego rodzaju dodatkami. Czy mógłby Pan podać przykłady?

Rzetelna odpowiedź musiałaby być bardzo rozbudowana. Indywidualna sytuacja poszczególnych nauczycieli będzie się bardzo mocno różniła ze względu na miejsce zamieszkania, różne gminy i powiaty w różny sposób kształtują dodatki dla nauczycieli. Jednakże najważniejszym czynnikiem wpływające na rzeczywiste zarobki jest jednak możliwość pracy ponad etat, czyli liczba godzin ponadwymiarowych, lub możliwość pracy w więcej niż jednej placówce. Niskie zarobki skłaniają nauczycieli do realizowania jak największej liczby godzin ponadwymiarowych. To z kolei długofalowo prowadzi do zmęczenia, czasem wypalenia zawodowego i w długiej perspektywie do obniżenia efektywności pracy. Ale podajmy jakiś przykład (uproszczony): nauczyciel początkujący, magister z przygotowaniem pedagogicznym, w pierwszym roku swojej pracy, pensja zasadnicza 5308 zł, dodatek motywacyjny 100 zł, czyli 5408 zł brutto. Przy pensum 18 godzinnym i przy 6 godzinach ponadwymiarowych to dodatkowe 442,33 zł tygodniowo. W ujęciu miesięcznym to dodatkowe 1769,33 zł, czyli łącznie 7177,33 zł. Oczywiście brutto. Jednak w tym przykładzie mówimy o pracy o 1/3 ponad etat. To nie tylko 6 godzin lekcyjnych więcej w tygodniu. To również dodatkowe godziny związane z przygotowaniem tych zajęć, sprawdzaniem prac i innymi czynnościami wynikającymi z dodatkowych obowiązków. Przypomnę również, że nauczyciel mianowany zarabia tylko o 168 zł więcej a nauczyciel dyplomowany, po co najmniej 10 latach pracy w zawodzie, osiągając najwyższy stopień awansu zawodowego o 928 zł więcej. Przy okazji otrzymaliśmy liczbowe wyjaśnienie, dlaczego tak mało osób przychodzi do zawodu.

Podwyżki dla nauczycieli

Ostatnia podwyżka wynagrodzeń nauczycieli wyniosła jedyne 3%, co rozczarowało środowisko nauczycieli. Jaki wzrost wynagrodzeń szykowany jest na 2027 r.?

Rząd proponuje „wzrost” wysokości 3% przy przewidywanej inflacji około 3%. Mówiąc wprost jest to niepoważna propozycja. Jest to najwyżej wyrównanie inflacyjne. Żądamy 15% procentowego wzrostu, a i tak jest to tylko rozwiązanie tymczasowe. Szczególnie w kontekście wszystkich zapewnień i składanych obietnic, w tym przez Prezesa Rady Ministrów, o przyspieszeniu prac nad naszą ustawą mającą powiązać zarobki nauczycieli ze średnim wynagrodzeniem w gospodarce. Zaproponowaliśmy lepszy, sprawiedliwszy system finansowania, niezależny od widzimisię polityków. System, który przystaje do nowoczesnego państwa, które jest świadome, że edukacja jest fundamentem, na którym buduje się lepszą przyszłość.

Jak Pana zdaniem można byłoby poprawić sytuację kadrową w szkołach? Czy wyższa podwyżka wynagrodzeń nauczycieli rozwiązałaby sytuację? Jak powinno być ono uregulowane?

Sytuację kadrową w szkołach można poprawić godnym podwyżkami. Nie jednorazowymi, lecz systemowymi gwarantującymi zarobki adekwatne do naszego wykształcenia, ciągłego dokształcania się oraz odpowiedzialnej i niezwykle istotnej społecznie pracy. Kiedy ten aspekt zostanie zabezpieczony będziemy mogli zająć się innymi wymagającymi poprawy. Wzrost wynagrodzeń powinien być połączony ze wzmacnianiem pozytywnego postrzegania zawodu nauczyciela, uczenia się, nauki oraz samych naukowców.

Urlop nauczyciela

Ile nauczyciel ma urlopu? Czy może brać dni wolne w czasie roku szkolnego, np. urlop na żądanie w nagłych sytuacjach i z powodu siły wyższej?

Podobnie jak w przypadku kwestii zarobków nauczycieli odpowiedź nie jest prosta. Zasadniczo mamy do czynienia z dwoma typami placówek feryjnymi i nieferyjnymi. W przypadku nauczycieli placówek nieferyjnych, np. przedszkoli, urlop wynosi 35 dni zgodnie z planem urlopów. Nauczyciele zatrudnieni w placówkach feryjnych, np. szkoła podstawowa, dysponuje urlopem odpowiadającym okresowi ferii, z tym że ten czas może zostać zredukowany np. gdy dyrektor zobowiąże nauczyciela do wykonania określonych czynności w trakcie ferii. Nauczyciele szkół feryjnych nie mogą brać urlopu wypoczynkowego, czy urlopu na żądanie w wybranym przez siebie momencie.

Największe trudności w zawodzie i najlepsze momenty

Co jest Pana zdaniem najtrudniejsze w zawodzie nauczyciela?

Polityka i politycy. Jestem nauczycielem 15 lat i przez te lata liczba nieprzemyślanych, niemających sensu i nie opartych na rzetelnych badaniach zmian jest zatrważająca. Czasem mam wrażenie, że z edukacją jest podobnie jak z piłką nożną. Każdy czuje się selekcjonerem i wie kto powinien w danym momencie grać. Tak samo każdy przecież kiedyś chodził do szkoły, więc wie, jak nauczać i jak powinien wyglądać system edukacyjny. To właśnie politycy a dokładniej nieodpowiedzialni politycy królują w tym absurdalnym sposobie myślenia. To trudność z meta poziomu. Jednak patrząc na szkolną codzienność najtrudniejsze są momenty, w których nie potrafimy pomóc naszym uczniom i uczennicom. Obecne pokolenie przez rozwój technologii i przyspieszające zmiany społeczne są narażone na zupełnie inny poziom stresu i presji rówieśniczej, ale szerzej również społecznej. To jeden z powodów, dlaczego jako nauczyciele tak dużo się szkolimy, potrzebujemy coraz większego zakresu wiedzy psychologicznej. Praca nauczyciela to ciągłe poszukiwanie odpowiedzi, czasem nawet na te same pytania, ale stawiane przez innych ludzi, ponieważ nasi uczniowie i uczennice są wyjątkowi i niepowtarzalni. Coś co zadziałało z jedną osobą lub grupą, będzie nieskuteczne w zetknięciu z innymi osobami. Dlatego właśnie zawód nauczyciel jest trudny. Równocześnie oznacza to, że jest to zawód niezwykle ciekawy i stymulujący do rozwoju.

Jaki moment wspomina Pan najmilej w swoim życiu zawodowym?

Trudno wybrać jakiś jeden szczególny moment. Choć do tej pory wydźwięk naszej rozmowy jest raczej negatywny to w rzeczywistości jestem przekonany, że zawód nauczyciela jest jednym z najpiękniejszych zawodów na świecie. Możliwość uczestniczenia i pomocy w edukacyjnej drodze naszych uczniów i uczennic jest naprawdę niesamowitym doświadczeniem. Ta praca jest trudna, wymagająca, często obciążające nas również psychicznie. Równocześnie daje też ogromną satysfakcję. W swoim życiu zawodowym miałem przyjemność poznać mnóstwo wspaniałych ludzi zarówno moich uczniów i uczennice jak i innych nauczycieli oraz pracowników oświaty. Szczególnym, niepowtarzalnym doświadczeniem, choć przecież odbywającym się co roku, jest ukończenie szkoły przez uczniów szkoły średniej. To jak bardzo są w stanie się zmienić, rozwinąć i wykorzystać swój potencjał każdego roku potrafi wywrzeć ogromne wrażenie. Równocześnie jest to również okres pożegnania, który w pewnym sensie jest dosyć przykry, gdyż z tak ukształtowanymi, mądrymi osobami pracowałoby się jeszcze lepiej. Czasem satysfakcję przynoszą też drobne rzeczy. Jak choćby proste słowa od ucznia czy uczennicy, mówiąc o tym, że jesteśmy pierwszą osobą która wysłuchała, która starała się zrozumieć sytuację. Takie drobne momenty mogą być w rzeczywistości wielkimi przełomami.

Cechy dobrego nauczyciela

Czy każdy może zostać nauczycielem? Jakie cechy powinien posiadać dobry nauczyciel?

Z własnego doświadczenia mogę powiedzieć, że większość nauczycieli, których miałem przyjemność poznać to ludzie, którzy są pasjonatami tego zawodu, którzy wierzą w to, co robią i są przekonani o tym, że jest to niezwykle ważne. Bez tej wiary w moc i sprawczą siłę edukacji chyba nie można być nauczycielem, a przynajmniej nie można być dobrym nauczycielem. Polski system edukacyjny trzyma się na tym, że tych dobrych nauczycieli mamy naprawdę bardzo dużo. Dobry nauczyciel powinien być również cierpliwy i otwarty. Otwartym zarówno na świat, nową wiedzę, ale przede wszystkim na drugiego człowieka. Bez tego humanistycznego fundamentu wiary w ludzkość, pomimo całej jej ułomności, edukacja staje się tylko bezdusznym, nieefektywnym systemem mającym na celu produkcję kolejnych trybów do maszyny.

Czego powinnam Panu życzyć z okazji obchodzonego dziś Dnia Nauczyciela (14 października)?

Mniej polityków i polityki w edukacji oraz większego zaufania, że polscy nauczyciele i nauczycielki są ekspertami w swojej dziedzinie i wiedzą co robią.

Niech więc Pana marzenie się spełni. Tego z całego serca życzę wszystkim nauczycielom w naszym kraju. Dziękuję serdecznie za rozmowę.