Koniec szkolnych nakazów ubioru? Minister Nowacka rozwiewa wątpliwości

• Prawo ucznia do swobodnego kształtowania stroju i wyglądu
• Brak centralnego narzucania wyglądu uczniów
• Granice swobody uczniów

Interpelację w sprawie przygotowywanej przez Ministerstwo Edukacji Narodowej nowelizacji ustawy – Prawo oświatowe, ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw złożyły posłanki Prawa i Sprawiedliwości. Oceniły w niej, że planowane zmiany legislacyjne dotyczące wyglądu i stroju uczniów, „choć przedstawiane jako próba uporządkowania szkolnego życia”, „budzą poważne kontrowersje społeczne i mają szersze implikacje historyczne i kulturowe”.

Prawo ucznia do swobodnego kształtowania stroju i wyglądu

Z proponowanej regulacji wynika, że uczeń szkoły podstawowej, ponadpodstawowej, artystycznej lub określonej w przepisach placówce „ma prawo w szczególności do: kształtowania własnego stroju i wyglądu”. Przysługuje mu wolność „od dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu”, a w szczególności ze względu m.in. na wygląd. MEN zaznaczyło jednak, że uczeń ma „ubierać się zgodnie z ogólnie przyjętymi normami społecznymi”. Niedozwolone jest noszenie stroju „nawołującego do nienawiści, dyskryminującego, sprzecznego z przepisami prawa lub stwarzającego zagrożenie dla bezpieczeństwa innych osób przebywających w szkole lub placówce lub samego ucznia”.

Posłanki PiS zapytały m.in. jakie kryteria „autorytatywnie określają ogólnie przyjęte normy społeczne”, jaka jest podstawa ich zastosowania w praktyce szkolnej oraz kto będzie odpowiedzialny za ich definiowanie i egzekwowanie, a także - „czy doświadczenia z prób wprowadzenia obowiązkowych mundurków szkolnych w przeszłości – zarówno w kontekście rządów Romana Giertycha, jak i epoki PRL – nie uczą, że narzucanie wyglądu z zewnątrz może prowadzić do społecznego niezrozumienia i oporu”.

Brak centralnego narzucania wyglądu uczniów

W odpowiedzi Nowacka zaznaczyła, że „Ministerstwo Edukacji Narodowej nie planuje w żaden sposób centralnie ustalać tego, jak uczniowie mają wyglądać i jak się ubierać”. Podkreśliła, że „projektowane rozwiązania zakładają bowiem autonomię każdej społeczności szkolnej w tym zakresie”.

Zwróciła też uwagę, że obowiązujące przepisy nie regulują wprost kwestii wyglądu ucznia, co „w praktyce prowadziło do rozbieżności i nadużyć”. „Z jednej strony szkoły miały ograniczone możliwości reagowania w sytuacjach realnego zagrożenia bezpieczeństwa (np. podczas zajęć z wychowania fizycznego czy zajęć laboratoryjnych), z drugiej – zdarzały się przypadki bezprawnej ingerencji w wygląd ucznia, jak choćby głośna medialnie sprawa nakazu ścięcia włosów w liceum w Krakowie” - dodała. Zaznaczyła, że nowelizacja ma na celu „zamknięcie tej luki”.

Projekt, wyjaśniła ministra, „jasno wskazuje, że uczeń ma prawo do swobodnego kształtowania stroju i wyglądu, ale jednocześnie precyzuje konkretne granice tej swobody, wprowadzając dwa obowiązki dla uczniów w zakresie stroju i wyglądu zgodnego z ogólnie przyjętymi normami społecznymi, który jednocześnie nie zagraża bezpieczeństwu, nie nawołuje do nienawiści czy dyskryminacji, ani nie narusza obowiązującego prawa”.

Szczegółowe zasady mają jednak zostać określone w statucie każdej szkoły. Nowacka podkreśliła, że dzięki temu uczniowie i szkoły będą dokładnie wiedzieli, co jest dozwolone, a co nie – bez „uznaniowości i bez naruszania godności ucznia”.

Nowacka przekazała też, że swobodne kształtowanie stroju i wyglądu oznacza, że „szkoła nie będzie mogła narzucać uczniom fryzur, kolorów ubrań czy neutralnych elementów wyglądu, o ile nie naruszą one jasno określonych zasad”. „Granica będzie przebiegać tam, gdzie strój nawołuje do nienawiści lub dyskryminacji, narusza obowiązujące prawo, stwarza zagrożenie dla bezpieczeństwa czy rażąco narusza ogólnie przyjęte normy społeczne w kontekście szkoły - dodała.

Zaznaczyła, że projekt „nie wprowadza zakazu manifestowania poglądów jako takich, ale chroni szkołę jako przestrzeń neutralną i bezpieczną, w której żaden uczeń nie powinien być narażony na presję, prowokację czy wykluczenie ze względu na cudzy strój”.

Granice swobody uczniów

Jak czytamy w odpowiedzi szefowej MEN, ustawa celowo posługuje się przy tym pojęciem „ogólnie przyjętych norm społecznych”, bo „system oświaty w Polsce jest bardzo zróżnicowany – inne realia ma szkoła branżowa, inne liceum, inne szkoła artystyczna”. „Jednocześnie nowelizacja wprowadza mechanizmy zabezpieczające przed dowolnością, tj. zasady muszą być zapisane w statucie szkoły, podlegają kontroli kuratora oświaty, a uczeń zyskuje realną ścieżkę ochrony swoich praw poprzez system rzeczników praw uczniowskich - dodała Nowacka.

Oznacza to, wyjaśniła, że żadna szkoła nie będzie mogła samodzielnie „wymyślać” norm. „Ich interpretacja będzie podlegała ocenie zewnętrznej i jednolitym standardom konstytucyjnym, w tym zasadzie poszanowania godności ucznia. Tak czy inaczej jednak zachowana zostanie szkolna autonomia w tym wymiarze” - podkreśliła.

W lipcu 2025 r. resort przedstawił projekt do konsultacji publicznych i opiniowania. Jak przekazał, otrzymał wówczas ponad 700 opinii od instytucji, organizacji pozarządowych, związków zawodowych oraz uczniów, rodziców i nauczycieli. Do końca lutego uczniowie i nauczyciele mogli wypełnić specjalną ankietę na temat projektu ustawy dotyczącej praw i obowiązków ucznia. Ministerstwo zaznaczyło, że chciałoby poznać ich opinię, nim projekt zostanie wniesiony do Sejmu.